ਕੀ ਬਾਈਬਲ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ? ਕੀ ਉਸ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ

ਹਾਂ, ਬਾਈਬਲ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਨਕਲ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ — ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਦੀ ਹਰ ਲਿਖਤ, ਕਿਉਂਕਿ ਛਾਪਾਖ਼ਾਨਾ ਸੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬਦਲੀ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਅਤੇ ਇਹ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਸਬੂਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਪਰਖ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਅੱਜ ਨਵੇਂ ਨੇਮ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ ਪੰਦਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਪੰਜ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਿਸਰ ਤੋਂ ਸਪੇਨ ਤੱਕ ਖਿੱਲਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸੱਤਾ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਕਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰ ਕੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨੂੰ ਉਸ ਪੱਕ ਨਾਲ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਲਈ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

ਅੱਗੇ ਦਾ ਪਾਠ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂ — ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੈ।

1. ਸਵਾਲ ਵਾਜਬ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹੀ ਸਹੀ ਸਵਾਲ ਹੈ।

ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਹੈ: ਜੋ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਬਾਈਬਲ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਹੋਈ, ਉਹ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਇਮਾਨਦਾਰ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਪੋਥੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਿਆਣੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਠੀਕ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸੀਹੀਅਤ ਹੀ ਇਕੱਲੀ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਪਰਖ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ — ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਇੱਕ ਬੰਦਾ ਦੱਸੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਸਗੋਂ ਜਨਤਕ, ਤਾਰੀਖ਼-ਬੱਧ ਘਟਨਾਵਾਂ ’ਤੇ, ਜੋ ਰੋਮੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਅਣਗਿਣਤ ਗਵਾਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਪਰੀਆਂ — ਅਜਿਹੇ ਗਵਾਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਮਸੀਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੇ ਜਨਮ ਹੀ ਪਰਖੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨਾਲ ਲਿਆ। ਉਹ ਪਰਖ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਦਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਜਵਾਬ ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਹਾਂ, ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਪਾਠ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਕਲ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਨਕਲ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਛਾਪਾਖ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੋਮਰ, ਪਲੈਟੋ, ਟੈਸਿਟਸ, ਜੂਲੀਅਸ ਸੀਜ਼ਰ — ਸਭ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ।

ਸੋ ਅਸਲੀ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ “ਕੀ ਉਹ ਨਕਲ ਕੀਤੀ ਗਈ?” ਉਹ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ: ਜੋ ਨਕਲਾਂ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹਨ, ਕੀ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ?

ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

2. ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਠ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ

ਬਾਈਬਲ ਦੀ ਗੱਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਰੀਕਾ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ — ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਬਹਿਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਾਈਬਲ ’ਤੇ ਅਜਿਹੀ ਕਸੌਟੀ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਣ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਸੌਟੀਆਂ ਨਾਲ ਪਰਖਦੇ ਹਨ:

• ਗਿਣਤੀ — ਕਿੰਨੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਬਚੀਆਂ ਹਨ?
• ਵਿੱਥ — ਮੂਲ ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਨਕਲ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਹੈ?
• ਖਿਲਾਰ — ਕੀ ਨਕਲਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ?

ਤੀਜੀ ਕਸੌਟੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਹੈ। ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੱਧ ਨਕਲਾਂ, ਅਤੇ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੱਧ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖਿੱਲਰੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਬਚ ਨਿਕਲਣਾ ਓਨਾ ਹੀ ਔਖਾ — ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਕੰਦਰੀਆ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਗਈ ਤਬਦੀਲੀ ਉਹਨਾਂ ਨਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿਸੇਗੀ ਜੋ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਕਾਰਥੇਜ, ਅੰਤਾਕੀਆ, ਰੋਮ ਜਾਂ ਲਿਓਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਤੁਲਨਾ ਹੀ ਘੁਸਪੈਠ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਜੂਲੀਅਸ ਸੀਜ਼ਰ ਦੀ ਗਾਲ ਦੀ ਜੰਗ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ’ਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਕੁਝ ਦਰਜਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਚੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਮੂਲ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਨੌਂ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਨਕਲ ਹੋਈ। ਟੈਸਿਟਸ ਦੀਆਂ ਐਨਲਜ਼ ’ਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੱਧਕਾਲ ਦੀਆਂ ਦੋ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਇਸੇ ਕਸੌਟੀ ’ਤੇ ਨਵਾਂ ਨੇਮ ਸਿਰਫ਼ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਉਹ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਪੁਰਾਣੀ ਲਿਖਤ ਹੈ।

3. ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸਬੂਤ

ਅੰਕੜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਮਾਹਰ ਝਗੜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ:

• ਨਵੇਂ ਨੇਮ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 5,800 ਯੂਨਾਨੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ;
• ਹੋਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 9,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ — ਲਾਤੀਨੀ, ਸੁਰਿਆਨੀ, ਕੌਪਟਿਕ, ਅਰਮੀਨੀਆਈ, ਜਾਰਜੀਆਈ, ਇਥੋਪੀਆਈ, ਅਰਬੀ;
• ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਮਸੀਹੀ ਆਗੂਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਪਾਠਾਂ ਦੇ ਦਸ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਵਾਲੇ।

ਤੁਲਨਾ ਲਈ: ਹੋਮਰ ਦੀ ਇਲੀਅਡ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਨੇਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਕਲ ਹੋਈ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਲਿਖਤ ਹੈ, ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਨਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਚੀ ਹੈ।

ਪਰ ਜੋ ਗੱਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬਹਿਸ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿੱਥ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਲੇਖਕਾਂ ਲਈ ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸੰਭਾਲੀ ਨਕਲ ਵਿਚਕਾਰ ਅੱਠ ਸੌ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਖਾਈ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਵੇਂ ਨੇਮ ਵਿੱਚ:

• ਟੁਕੜਾ P52 (ਯੂਹੰਨਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ, ਅਧਿਆਇ 18) ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਦਾ ਹੈ — ਉਸ ਦੇ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੀ ਦਹਾਕੇ ਬਾਅਦ ਦਾ;
• ਅਤੇ ਪਪਾਇਰਸ P46 (ਪੌਲੁਸ ਦੇ ਪੱਤਰ), P66 ਅਤੇ P75 (ਯੂਹੰਨਾ ਅਤੇ ਲੂਕਾ) ਲਗਭਗ ਸੰਨ 200 ਦੇ ਹਨ।

ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਦੰਦ-ਕਥਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਉਦੋਂ ਦਿਸਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦ ਮਸੀਹੀਆਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹਾਲੇ ਜਿਊਂਦੀ ਹੈ — ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਸੀ।

4. “ਪਰ ਕੀ ਲਿਖਾਰੀ ਪਾਠ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ?”

ਉਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ — ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਢਾਂਚਾਗਤ ਹੈ, ਨੈਤਿਕ ਨਹੀਂ।

ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀਆਂ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਯਰੂਸ਼ਲਮ, ਅੰਤਾਕੀਆ, ਅਫ਼ਸੁਸ, ਕੁਰਿੰਥੁਸ, ਰੋਮ, ਕਾਰਥੇਜ ਅਤੇ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੋਈ ਕੇਂਦਰੀ ਸੱਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੋਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ-ਘਰ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਸੰਦੂਕ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ “ਮੂਲ” ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਕਲੀਸਿਯਾ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ, ਸਤਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਖਿੰਡੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਤੱਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹੀ।

ਨਵੇਂ ਨੇਮ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਤਿੰਨ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਲਰੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਨਕਲਾਂ, ਪੰਜ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਕੱਠਿਆਂ ਲੱਭ ਕੇ ਸੁਧਾਰਨੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ — ਬਿਨਾਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਡਾਕ ਦੇ, ਬਿਨਾਂ ਛਾਪਾਖ਼ਾਨੇ ਦੇ, ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ’ਤੇ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ। ਖਿਲਾਰ ਨੇ ਜਾਅਲਸਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਸੰਭਵ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਧਿਆਨ ਦਿਓ ਕਿ ਇਹ ਆਮ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਪਲਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਅਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਗ਼ਲਤੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੌਕੇ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁਤੰਤਰ ਨਕਲਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪਰਖੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਗਵਾਹ — ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਮਿਲੀ-ਭੁਗਤ ਵਾਲੀ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਦੀ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ।

ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਜਿੰਦਰਾ ਵੀ ਹੈ, ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ। ਕਲੀਸਿਯਾ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਉਸਤਾਦ — ਰੋਮ ਦਾ ਕਲੇਮੰਤ, ਅੰਤਾਕੀਆ ਦਾ ਇਗਨਾਤੀਅਸ, ਪੌਲੀਕਾਰਪ, ਜਸਟਿਨ ਸ਼ਹੀਦ, ਇਰੀਨੇਅਸ, ਤੇਰਤੁਲੀਅਨ, ਓਰੀਜਨ, ਸਾਈਪ੍ਰੀਅਨ — ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਵਿਚਕਾਰ ਪੱਤਰਾਂ, ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ, ਟੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਨੇਮ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ। ਜੇ ਕੱਲ੍ਹ ਬਾਈਬਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਮਿਟ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਹਨਾਂ ਹਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਪੂਰਾ ਨਵਾਂ ਨੇਮ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਵਾਂ ਨੇਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਦ ਉਹ ਲਿਖ ਰਹੇ ਸਨ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਲੜੀਆਂ ਹਨ — ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੇ ਉਸਤਾਦਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ। ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

5. ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਇਤਰਾਜ਼: “ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚਾਰ ਲੱਖ ਫ਼ਰਕ ਹਨ”

ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰ ਕੇ ਮਾਹਰਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਲੱਖ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਬਾਹਕੁਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ — ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਇਹ ਨਾ ਪੁੱਛੇ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੇਦ ਹਨ।

ਇਹ ਹਨ:

• ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ (ਕਿਸੇ ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਅੱਖਰ);
• ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ — ਯੂਨਾਨੀ ਵਿੱਚ “ਮਸੀਹ ਯਿਸੂ” ਅਤੇ “ਯਿਸੂ ਮਸੀਹ” ਠੀਕ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਕਾਰਜ ਵਿਭਕਤੀ ਤੋਂ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਥਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ;
• ਅਦਲੇ-ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਯੋਜਕ ਅਤੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਸ਼ਬਦ;
• ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੇ ਦੁਹਰਾਅ, ਜਦ ਲਿਖਾਰੀ ਨੇ ਕੋਈ ਸਤਰ ਦੋ ਵਾਰ ਲਿਖ ਦਿੱਤੀ।

6. ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨੇਮ ਦਾ ਕੀ?

ਇਹ ਸਵਾਲ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਹੋਰ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

1947 ਤੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਨੇਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਪੂਰੀ ਇਬਰਾਨੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਲੈਨਿਨਗ੍ਰਾਦ ਕੋਡੈਕਸ ਸੀ, ਸੰਨ 1008 ਈਸਵੀ ਦੀ। ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਹੱਥ-ਨਕਲ ਨੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਫਿਰ ਇੱਕ ਬਦੂ ਆਜੜੀ ਨੇ ਮ੍ਰਿਤ ਸਾਗਰ ਨੇੜੇ ਕੁਮਰਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਸੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ। ਘੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਪੱਤਰੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਇਬਰਾਨੀ ਅਤੇ ਅਰਾਮੀ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਨੇਮ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯਸਾਯਾਹ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੱਤਰਾ — ਪੂਰੀ ਪੋਥੀ, ਲਗਭਗ 125 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਨਕਲ ਕੀਤੀ ਹੋਈ।

ਇੱਕੋ ਝਟਕੇ ਵਿੱਚ ਖੋਜੀ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਪੁੱਜੇ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਮਾਸੋਰੇਟੀ ਪਾਠ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ: ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ। ਫ਼ਰਕ ਲਿਖਾਈ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਅਤੇ ਮਾਮੂਲੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ।

ਇਹ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਠ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਣ ’ਤੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਲਾਈ ਗਈ ਸਭ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਪਰਖ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਸੀਹੀ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਘੜਿਆ ਸੀ; ਇਹ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੋਜ ਸੀ। ਅਤੇ ਬਾਈਬਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਹੋਈ।

7. ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਹੋਣਾ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਨਹੀਂ

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਫ਼ਰਕ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਮਾਇਤੀ ਟੱਪ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਕਿ ਪਾਠ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੂਲ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਇਹੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਤਾਂ: ਕੀ ਇਹਨਾਂ ਗਵਾਹਾਂ ਦੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਮੰਨਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ?

ਉਹਨਾਂ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਵਾਂਗ ਲਿਖਿਆ, ਦੰਦ-ਕਥਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ

ਨਵੇਂ ਨੇਮ ਦੇ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਗਵਾਹਾਂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਭਾਰ ਕਿੰਨਾ ਹੈ।

“ਜਦ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਯਿਸੂ ਮਸੀਹ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਘੜੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਗਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇ ਸਾਂ, ਸਗੋਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਪਰਤਾਪ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਸਾਂ।” (2 ਪਤਰਸ 1:16)

“ਜੋ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਛੋਹਿਆ।” (1 ਯੂਹੰਨਾ 1:1)

ਲੂਕਾ, ਜੋ ਵੈਦ ਅਤੇ ਬਾਰੀਕ ਖੋਜੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਆਪਣਾ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਉਸ ਨੇ ਜਿਊਂਦੇ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਪਰਖਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ, ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਵੇਰਵੇ — ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਨਾਂ, ਸੂਬਾਈ ਖ਼ਿਤਾਬ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਾਹ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ — ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਰੋਮੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁਸ਼ਟ ਹੋਏ ਹਨ।

ਅਤੇ ਪੌਲੁਸ, ਲਗਭਗ ਸੰਨ 55 ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਿਆਂ, 1 ਕੁਰਿੰਥੀਆਂ 15 ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜੀ ਉੱਠੇ ਯਿਸੂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਹਾਲੇ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਗਤੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪਰਖ ਦਾ ਜਨਤਕ ਸੱਦਾ ਹੈ, ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ: ਜਾ ਕੇ ਆਪ ਪਰਖ ਲਓ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਗਵਾਹ ਦੇ ਵੀ ਉਲਟ ਕਹਿ ਦੇਣ ਨਾਲ ਇਹ ਲਹਿਰ ਪੰਘੂੜੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੀ। ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਉਹਨਾਂ ਉਹ ਲਿਖਿਆ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਸੀ

ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਰੱਦ ਕਰਨ ਲਈ। ਕਿਸੇ ਟੋਲੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਘੜਿਆ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਉਸ ਟੋਲੇ ਦੀਆਂ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਪਰ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀਆਂ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ:

• ਪਤਰਸ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਕਲੀਸਿਯਾ ਦਾ ਆਗੂ ਬਣਿਆ, ਯਿਸੂ ਦਾ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ-ਲੇਖਕ ਇਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ;
• ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਬੇਸਮਝ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਾਲੇ ਆਖਦਾ ਹੈ;
• ਫੜੇ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ;
• ਜੀ ਉੱਠਣ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਗਵਾਹ ਔਰਤਾਂ ਹਨ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਦੇ ਯਹੂਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੁੱਲ ਘੱਟ ਸੀ। ਉਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਕੋਈ ਜਾਅਲਸਾਜ਼ ਇਹ ਘੜਦਾ ਹੀ ਨਾ; ਉਹ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ;
• ਯਿਸੂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਗਲ, ਭੂਤ-ਗ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਲੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ “ਸੁਧ-ਬੁਧ ਤੋਂ ਬਾਹਰ” ਸਮਝ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।

ਲਹਿਰ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਉਹ ਕਿਉਂ ਲਿਖਣਗੇ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇਹੀ ਹੈ: ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਬਾਹਰੀ ਸਰੋਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਿਰੋਧੀ ਵੀ ਹਨ, ਮੂਲ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ

ਨਵਾਂ ਨੇਮ ਕੋਈ ਬੰਦ ਬੁਲਬੁਲਾ ਨਹੀਂ। ਗ਼ੈਰ-ਮਸੀਹੀ ਲੇਖਕ ਵੀ ਉਹੀ ਤੱਥ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ:

• ਯਹੂਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜੋਸੀਫ਼ਸ (ਲਗਭਗ 93) ਯਿਸੂ ਦਾ ਦੋ ਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿਲਾਤੁਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ, ਉਸ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦਾ ਬਣੇ ਰਹਿਣਾ, ਅਤੇ ਯਾਕੂਬ ਦੀ ਮੌਤ, “ਯਿਸੂ ਦਾ ਭਰਾ, ਜੋ ਮਸੀਹ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ”;
• ਟੈਸਿਟਸ, ਰੋਮੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਿਕਾਰਿਆ (ਲਗਭਗ 116), ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਖ੍ਰਿਸਤੁਸ” ਨੂੰ ਤਿਬਿਰਿਯੁਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੁੰਤਿਯੁਸ ਪਿਲਾਤੁਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਸੀਹੀਅਤ ਮੁੜ ਉੱਭਰ ਆਈ;
• ਬਿਥੁਨੀਆ ਦਾ ਹਾਕਮ ਛੋਟਾ ਪਲੀਨੀ (ਲਗਭਗ 112) ਸਮਰਾਟ ਤ੍ਰਾਯਾਨ ਨੂੰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਸੀਹੀ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਮਸੀਹ ਲਈ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਵਰਗਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।

ਇਹ ਆਖ਼ਰੀ ਵੇਰਵਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਭਰਮ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਕਿ ਯਿਸੂ ਦੀ ਈਸ਼ਵਰਤਾ ਸੰਨ 325 ਵਿੱਚ ਨੀਕਿਯਾ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕੁਸਤੁੰਤੀਨ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ “ਘੜੀ” ਜਾਂ “ਤੈਅ ਕੀਤੀ” ਗਈ।

ਪਲੀਨੀ ਨੀਕਿਯਾ ਤੋਂ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਮਸੀਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ: ਉਹ ਇੱਕ ਰੋਮੀ ਅਫ਼ਸਰ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਮਰਾਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਲਹਿਰ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਹਮਦਰਦੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ। ਨੀਕਿਯਾ ਨੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਘੜਿਆ। ਸਭਾ ਨੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਲੀਸਿਯਾ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਮੰਨਦੀ ਅਤੇ ਗਾਉਂਦੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।

ਉਹ ਆਪਣੀ ਗਵਾਹੀ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਕਰਦਿਆਂ ਮਰੇ

ਆਖ਼ਰੀ ਦਲੀਲ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਦੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਹੈ।

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਵਾਹ — ਪਤਰਸ, ਯਾਕੂਬ, ਅੰਦ੍ਰਿਯਾਸ, ਹੋਰ ਰਸੂਲ ਅਤੇ ਯਿਸੂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੇਲੇ — ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਗਵਾਹ ਸਨ। ਜੇ ਜੀ ਉੱਠਣਾ ਝੂਠ ਹੁੰਦਾ, ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ, ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਿ ਉਹ ਦੇਹਧਾਰੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਅਲਸਾਜ਼ ਇਹੀ ਗਵਾਹ ਹੁੰਦੇ। ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਝੂਠ ਲਈ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਝੂਠ ਹੈ। ਦਰਜਨਾਂ ਗਵਾਹ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਮ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਫੜਿਆ, ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਦਾ ਜਿਹਾ ਮੁੱਕਰ ਜਾਣਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਮੌਤ ਚੁਣੀ।

8. “ਪਰ ਕੀ ਬਾਈਬਲ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਨਹੀਂ?”

ਬਾਈਬਲ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਾਂ, ਯਿਸੂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਗਵਾਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਫ਼ਰਕ ਹਨ।

ਸੋਚੋ ਕਿ ਕਿਸੇ ਜੁਰਮ ਦੇ ਦੋ ਗਵਾਹ ਜੱਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ। ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਬਿਲਕੁਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਵੇਰਵੇ ਦੱਸਣ — ਮੁਜਰਿਮ ਦੇ ਬੂਟ ਦਾ ਰੰਗ, ਗੱਡੀ ਦਾ ਮਾਡਲ, ਪੀੜਤ ਦੇ ਬੋਲ — ਉਹੀ ਲਹਿਜਾ, ਅਤੇ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜੱਜ ਕੀ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢੇਗਾ?

ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਿਲ ਕੇ ਤੈਅ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।

ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਸਲੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਮਾਨਦਾਰ ਗਵਾਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵੱਖਰੇ ਬਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਇੱਕ ਕੋਣ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ, ਵੱਖਰੇ ਵੇਰਵੇ ਯਾਦ ਰੱਖੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨਾਲ ਲਿਆਇਆ। ਮੱਤੀ ਯਹੂਦੀਆਂ ਲਈ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੂਕਾ ਗ਼ੈਰ-ਯਹੂਦੀਆਂ ਲਈ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਵੈਦਕੀ ਵੇਰਵੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮਰਕੁਸ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਹੈ। ਯੂਹੰਨਾ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਉਸ ਦੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਰਥ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਨਜ਼ਰੀਏ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੈ।